Dört Kapı - Kırk Makam

İnsanda dört manevi âlem bulunur: Nâsût, Melekût, Ceberût ve Lâhût.

Nâsût âlemi: İnsanlar Âlemi, Cisimler Âlemi, Maddi dünya, fiziksel âlem, zaman ve mekânın bulunduğu dünyadır.

Ceberût âlemi: Kudretler Âlemi, Allah’ın isim ve sıfatlarının daha güçlü şekilde tecelli ettiği katmandır. Bu âlemde hiçbir şey Allah’ın iradesi dışında hareket edemez.

Lâhût âlemi: İlahi Zat Âlemi, En yüce, en aşkın katmandır. Allah’ın zatının tecelli ettiği âlemdir. Bu âlem, Vahdet âlemi’dir. Ayrılık, çokluk, zıtlık, zaman, mekân, yönün olmadığı alemdir.

Melekût âlemi: Görünmeyen Ruhsal Âlem, Gözle görülmeyen ama var olan varlıkların yer aldığı katmandır. İnsanın ruhu, hayal gücü, kalp (gönül) gibi manevî yönleri bu düzeydedir.

İnsan bu âlemlerden geçebilmek için ilahi rehberliğe ihtiyaç duyar. Allah bu rehberliği Hz. Âdem’den başlayarak Hz. Muhammed’e kadar gönderdiği peygamberlerle ve vahiylerle sağlamıştır. Allah dostları ise bu geçiş yollarını daha anlaşılır hale getirerek her birine bir kapı ismi vermiştir.

Birinci kapı – Șeriat:
İnsanın dış dünyadaki davranışlarını düzenleyen, emir ve yasaklarla doğru yaşamayı öğreten yoldur. Bu kapıda kul, ibadet ve salih amellerle ilerler.

İkinci kapı – Tarikat:
İnsanın iç dünyasını, nefsini arındırmayı ve kabiliyetlerini sadece Allah rızası için kullanmayı öğretir. Bu kapı, insanı Melekût âlemine taşır.

Üçüncü kapı – Marifet:
İnsanın kalbini ilahi nura açan, yalnızca vahye dayanan saf bir bilgidir. Bu kapı, Ceberût âlemine geçişi sağlar ve insanın gönlünü Allah’ın tecelli ettiği mekân hâline getirir.

Dördüncü kapı – Hakikat:
İnsanın öz benliğine, Lâhût âlemine açılan kapıdır. Bu noktada kul, Allah’ın ruhuyla şekillenir ve gerçek anlamda “insan-ı kâmil” olur.

Bu dört kapı; Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat sırasıyla Nâsût, Melekût, Ceberût ve Lâhût âlemlerine karşılık gelir. Her kapıda on makam bulunur. Ancak bu kapılar birbirinden tamamen ayrı değil, tıpkı toprak, su, hava ve ateşin insanda birlikte bulunması gibi aynı anda var olan derinliklerdir.

Eserde, bu kavramlar dört kapı formuyla temsil edilmiştir. Dıştan içe doğru küçülen dört kapı kanadı, Selçuklu taç kapılarından esinlenerek tasarlanmıştır. Her kanatta farklı bir Selçuklu geometrik deseni kullanılarak, makamların incelikleri simgelenmiştir.

Dıştan içe doğru kapılar: Birinci kapı Şeriatı, İkinci kapı Tarikatı, Üçüncü kapı Marifeti,
Dördüncü ve en içteki kapı ise Hakikati, yani öz benliği simgeler.